|
Paul Wolfowitz no Condoleezza Rice hahí Governu Timor-Leste,
28 fulan Setembru tinan 2005
Prezidenti Banku Mundial, Paul Wolfowitz no Sekretária
Estadu norte-amerikana, Condoleezza Rice iha segunda-feira loron
26, iha Washington, hahí polísia dezenvolvimentu
nebé sustenta husi Primeiru-Ministru Timor-Leste, Marí
Alkatiri.
Hafoin hala'o tiha sorumutu annual Banku Mundial no Fundu Monetáriu
Internasional, nebé hala'o iha capital norte-amerikana
iha loron ikus semana ida uluk, Primeiru-Ministru hasoru malu
dala uluk hó Prezidenti Banku Mundial no hafoin hó
responsável ba polítika esterna Estadus Unidus nian.
Wainhira hasoru malu hó Paul Wolfowitz primeiru-ministru
Mari Alkatiri hahú fó saudasaun ba antigu sekretáriu
Defeza norte-amerikana nebé hetan nomeasaun ba kargu foun
nu'udar prezidenti Banku Mundial (Wolfowitz hahú hala'o
nia knar iha fulan Juñu).
Xefe ezekutivu konvida ulun boot Banku Mundial nian atu mai vizita
Timor-Leste iha tempu badak. Mari Alkatiri hato'o mos nia hanoin
ba Wolfowitz atu mai vizita Timor-Leste iha sorumutu oin mai nebé
sei hala'o entre Timor-Leste hó Parseirus Dezenvolvimentu,
maibé prezidenti Banku Mundial fó hatene sai katak
nia hanoin atu mai vizita Timor-Leste provavelmente entre fulan
Janeiru no Fevereiru.
Wolfowitz konta katak nia akompaña hó interesse
buat hirak nebé maka akontese iha Timor-Leste no nia hakarak
hatene kona-ba difikuldade principal nebé nasaun ne'e sente
daudaun ne'e. Primeiru-Ministru esplika katak presiza nafatin
assisténsia téknika no dezempru sai nu'udar preokupasaun
ida nebé boot tebes. Marí Alkatiri hatutan tan kona-ba
investimentu privadu (internu no esternu) presiza atu reforsa
liu tan no justisa kontinua hanesan sektor ida nebé maka
presiza atu investe. Primeiru-Ministru koalia liu tan katak halo
tiha ona aprovasaun ba lei balu nebé haré liu ba
atu haburas ekonomia timorense hanesan lei investimentu (internu
no esternu) no Kódigu Sosiedades Komersiais nian.
Sorumutu nebé hala'o hó Wolfowitz durante tempu
minutu 20 nia laran no hotu hó prezidenti Banku Mundial
hodi tenik tan konaba apoiu ba Timor-Leste no hahí ba governasaun
nebé diak, esforsu tomak nebé Governu halo tiha
ona liu-liu atu bele hetan Objektivus Dezenvolvimentu Miléniu
Nasoens Unidas nian, iha tina 2015.
Paul Wolfwitz uluk nu'udar embaixador Estadus Unidus nian iha
Jakarta, iha tinan 1986 no 1989, no iha tempu nebá nia
mos hala'o tiha ona vizita mai Timor-Leste.
Iha hasoru malu hó Sekretária Estadu norte-amerikana,
primeiru-ministru hato'o katak maiski iha relasaun entre nasaun
rua ne'e "diak tebe-tebes" maibé relasaun ne'e
bele dezenvolve nafatin. Primeiru-Ministru hahí tebes knar
boot nebé Estadus Unidus halo hodi harí Nasaun Timor-Leste,
iha nia esforsu tomak hodi implementa prinsípius demokrátikus,
iha direitus humanus, iha transparénsia no boa governasaun.
Tuir mai, hanesan mos nia halo hó Paul Wolfowitz, primeiru-ministru
halo tiha pontu situasaun sintétika ida iha relasaun ba
Timor-Leste, tau iha evidénsias difikuldades no subliña
ba rezultadu nebé rai ne'e hetan tiha ona.
Condoleezza Rice, nebé hatene liu tan kona-ba situasaun
polítika no sosial iha Timor-Leste, hatudu nia laran ksolok
tebes ba susessu Governu timorense, hahí tebes ba Fundu
Minarai Timor-Leste nian, nebé sei hatama hotu verbas nebé
mai husi esplorasaun rekursus minarai no gás natural, maiski
nune'e Sekretária Estadu norte-amerikana hateten katak
dala ruma minarai bele hamosi korrupsaun.
Sekretária Estadu Norte-Americana hateten tan katak Timor-Leste
habesik an ona ba atu bele tama ba apoiu finanseiru "Millenium
Challenge Account", programa ida Gobernu Estadus Unidos nian,
nebé destinadu atu tulun hodi halakon kiak iha mundu tomak.
Timor-Leste kumpri tiha ona kritérius balu nebe ezije husi
governu norte-amerikanu atu bele tama ba programa ne'e: governasaun
diak, demokrásia no transparénsia.
Iha termu diplomátiku, primeiru-ministru Timor-Leste hato'o
ba Condoleezza Rice kona-ba estadu relasaun bilateral ho Indonézia
no Austrália. Kona-ba Kamberra, Xefe Ezekutivu realsa liu
iha pontu situasaun iha relasaun ba estadu negosiasoens kona ba
demarkasaun fronteira marítima no ba entendimentus hó
Austrália kona-ba esplorasaun iha Tasi Timor nian.
Iha sorumutu nebé la to'o oras ida, Primeiru-Ministru,
Marí Alkatiri husu tan tulun ba Estadus Unidus formasaun
profesional ba timor-oan sira iha área Medisina Legal.
Delegasaun Governu timor-oan ne'e, nebé xefia hosi primeiru-ministru,
komposta husi ministra Planu i Finansas, Madalena Boavida, embaixador
Timor-Leste iha Washington, José Luís Guterres,
konselleiru embaixada nian, Constâncio Pinto, direktur-jeral
ba Autoridade Bankária no Pagamentus, Abraão Vasconselos.
|